فصل اوّل بندر عباسى از آغاز دوره قاجار تا پايان حكومت محمد شاه مطالعات تاريخى مرتبط با تحولات سياسى و اجتماعى ايران عصر قاجاريه ، تاكنون نتايج و دستاوردهاى بايسته‌اى در پى نداشته و بسيارى از مسائل تاريخى اين دوره به شايستگى بررسى و مطالعه نشده است . يكى از عمده‌ترين مسائل تاريخى كه در اين دوره مهم از تاريخ ايران بدان كمتر توجه شده است تحولات سياسى ، اقتصادى و اجتماعى خليج فارس و بنادر و جزاير آن است . « 1 » حال آنكه در طول دوران حاكميت قاجاريه - كه تمام قرن نوزدهم و ربع اول قرن بيستم را دربر مىگيرد - اين منطقه تحولات سياسى ، اقتصادى و اجتماعى بسيار مهمى را پشت سر گذاشته و به تدريج از يك آبراه دريايى ترانزيتى به يك مركز اقتصادى مهم منطقه‌اى تبديل شده است . رويدادهاى مهمى كه در قرن نوزدهم ميلادى / سيزدهم هجرى در خليج فارس شكل گرفته است ، از چنان اهميتى برخوردار است كه در واقع مىتوان آن را « پايه و زمينه اصلى تحولات قرن بيستم در خاورميانه » دانست . پرسش اساسى اين بخش ، اين است كه « همزمان با حاكميت قاجاريه در ايران چه تحولات و رويدادهايى در خليج فارس و مناطق همجوار آن ، به وقوع پيوسته كه نتيجه آن بالا رفتن اهميت جايگاه سياسى و اقتصادى خليج فارس و پس‌كرانه‌هايش بوده است » ؟ هرچند پاسخ به اين پرسش با ذكر جزئيات و بررسى نتايج آن در اين كتاب ميسر نيست و مجال ديگر مىطلبد ، تا آنجا كه به موضوع بندر عباسى در دوره قاجارى مربوط مىشود ، برشمردن فهرست‌وار برخى از اين تحولات مىتواند به درك هر چه بهتر وضعيت عمومى خليج فارس در دوره قاجاريه كمكى شايان كند . از اين‌رو ، در اين بخش و در پاسخ به پرسش « مهم‌ترين تحولات منطقه‌اى تأثيرگذار بر خليج فارس در دوره قاجاريه » مىتوان به موارد زير اشاره كرد : ( 1 ) اتخاذ شيوه‌هاى جديد استعمارى انگلستان در خليج فارس حضور اقتصادى انگلستان در منطقه از طريق كمپانى هند شرقى ، از اوائل قرن هفدهم ميلادى آغاز شد ، امّا تا اوائل قرن نوزدهم ميلادى ، بيشترين تلاش اين كشور معطوف به كسب درآمدهاى بيشتر و تسهيل امر تجارت بود . به عبارت ديگر كمپانى هند شرقى مؤسسه‌اى اقتصادى و تجارى بود كه عمده فعاليت‌هاى خود را در مسير تأمين منافع اقتصادى تنظيم مىكرد . بىآنكه بخواهيم تلاش سياسى كمپانى هند شرقى را در اين دوران ناديده بگيريم ، بايد بيافزاييم كه ماهيت فعاليت‌هاى كمپانى هند شرقى از اوائل قرن نوزدهم ميلادى نسبت به گذشته ، تحولات عمده‌اى كرده و در آن گرايش‌هاى سياسى و نظامى پررنگ‌تر از پيش شده است . تحولات سياسى و اجتماعى مهمى كه در منطقه خليج فارس و نواحى مجاور آن در آستانه قرن نوزدهم ميلادى رخ داد ، موجب شد دولتمردان انگلستان براى تثبيت موقعيت خود در هندوستان و خليج فارس شيوهء نوينى را پيش بگيرند و با فعال كردن اقدامات نظامى و سياسى خود در صدد اعمال شيوه‌هاى جديد استعمارى در خليج فارس برآيند . مهم‌ترين عواملى كه موجب تغيير عمده سياست‌هاى انگلستان در خليج فارس شد عبارتند از : 1 . فعاليت‌هاى گسترده سياسى و نظامى فرانسه براى ضربه زدن به منافع انگلستان در هندوستان و خليج فارس ؛ « 2 »

--> ( 1 ) . تا به حال پژوهشى مستقل به زبان فارسى درباره موضوع تحولات سياسى ، اقتصادى و اجتماعى خليج فارس و بنادر و جزاير آن در دوره قاجاريه انجام نشده است . در نوشته‌ها و تحقيقات عمومى مرتبط با اين منطقه ، با توجه به كمبود شديد منابع و مراجع فارسى و به اين دليل كه در رژيم‌هاى پهلوى اول و دوم تحقيقات مرتبط با دوره قاجاريه با نگرشى كاملا منفى و با هدف درشت‌نمايى ضعف و ناكارآمدى نظام سياسى ايران و دوره قاجارى انجام شده است ، اصولا اين‌گونه پژوهش‌ها تأكيد اصلى خود را بر « ناكارآمدى نظام ادارى قاجاريه » و « عملكرد نادرست آنان در مناطق مختلف » ، و « ضعف اعمال قدرت در نواحى خليج فارس » گذاشته‌اند و از اين‌رو نمىتوانند بيانگر واقعيات تاريخى آن دوره باشد . اما از اين ميان مىتوان به برخى تحقيقات قابل توجه به شرح زير اشاره كرد : - مطالعاتى در باب بحرين و جزاير و سواحل خليج فارس ، پيشين . - فرامرزى ، احمد ؛ « بنادر و جزاير خليج فارس » در پژوهش‌هاى ايران‌شناسى ، ج 12 ؛ تهران : انتشارات موقوفات افشار ، 1379 - اقتدارى ، احمد ؛ آثار شهرهاى باستانى خليج فارس ؛ تهران : انجمن آثار و مفاخر فرهنگى ايران ، 1375 . ( در بخش‌هايى از اين كتاب به رويدادها و حوادث دوره قاجارى اشاره شده است ) ( 2 ) . براى آگاهى بيشتر از تلاش فرانسويان براى حضور در شرق و ضربه زدن به منافع انگلستان بنگريد به : - Alqasemi , Sultan bin Mohammad , The Omani French Relations , For -